مریم ابراهیمی*

تنگناهای اخلاقی در عصر فناوری اطلاعات

علم اخلاق1 از واژه یونانی Ethose به‌مفهوم «منش» اخذ شده است؛ اخلاق2 نیز به واژه یونانی Mores باز می‌گردد. اخلاق، دستگاهی از عقاید موجود در جامعه درباره باور، منش و رفتار افراد است و این‌که افراد آن جامعه چه رفتار و منشی باید داشته باشند [1].

کد خبر: ۲۸۹۸۱۴

اخلاق با فلسفه اخلاق3 یا علم اخلاق تفاوت دارد. حکیم اخلاقی به ارزش‌ها توجه می‌کند. او تعیین می‌کند که چه رفتارهایی خوب است و باید انجام داد و چه رفتارهایی ناپسند است و نباید انجام داد. در واقع، قلمرو کارش بایدها و نبایدهاست؛ اما، فلسفه اخلاق یک نوع پژوهش فلسفی در علم اخلاق است. فیلسوف اخلاق سوال نمی‌کند که چه چیزی خوب است یا چه کاری درست است؟ این مسائل به اخلاق‌گرایان4 مربوط است. فلیسوف (اخلاق) می‌پرسد که واژه خوب چه معنایی دارد [1]. اخلاق جهت نظم و ترتیب در وجوه مختلف فناوری اطلاعات اعمال می‌شود. امروزه، تنگناهایی اخلاقی در جامعه اطلاعاتی ظهور یافته است که به 5 دسته طبقه‌بندی می‌شوند:

1- حقوق اطلاعات5: زمانی که از داده‌های خصوصی فردی، بدون کسب اجازه از او، استفاده می‌شود یا داده‌های خصوصی او، به‌دلیل عدم وجود سیستمی امن، دزدیده می شود، فرد می‌تواند از حقوق تدوین‌شده در این زمینه استفاده کند. حقوق اطلاعات مطلق نیست و به جنبه‌های مختلف اخلاقی، اجتماعی و سیاسی مرتبط است. مجموعه ای از اصول داده‌های خصوصی، توسط اداره کمیسران محرمانگی6 در هنگ‌کنگ مطرح شده است که به‌طور خلاصه به 6 اصل از آن اشاره می‌شود [2]:

الف- هدف و رفتار گردآوری داده: داده‌ها باید به‌روشی درست، منطقی و قانونی گردآوری شوند. کاربران داده‌ها، این‌که چه داده‌هایی گردآوری می‌شوند و چگونه استفاده خواهند شد را باید به صاحبان داده‌ها توضیح دهند.

ب– صحت و مدت زمان نگهداری: داده‌های شخصی باید صحیح و به‌روز شده نگهداری شوند و بیش از مدت زمان لازم نگهداری نشوند.

ج– استفاده: داده‌ها باید فقط برای هدفی که گردآوری شده‌اند؛ استفاده شوند. هر استفاده دیگر، مشروط به توافق با صاحبان داده‌ها است.

د– امنیت: معیارهای امنیتی مناسب باید برای داده‌های شخصی استفاده شود.

ه– دسترس‌پذیری اطلاعات7: کاربران داده‌ها باید به نوع داده‌هایی که ذخیره کرده‌اند؛ دسترسی داشته باشند و به این‌که برای چه استفاده می‌کنند؛ آگاه باشند.

و– دسترسی8: صاحبان داده‌ها دارای حق دسترسی به داده‌های شخصی خود هستند تا صحت داده‌ها را بررسی کنند.

2- مالکیت فکری9: مالکیتی معنوی است که شامل حق ثبت اختراع10، حق نشر11، اسرار تجاری12 و علامت تجاری13 است. در جامعه دیجیتالی باید قوانینی برای حمایت از مالکیت فکری وجود داشته باشد. حفاظت از مالکیت فکری بر روی اینترنت، بسیار مشکل است؛ زیرا شناسایی و پیگیری سوء‌استفاده‌ها، حتی گاهی غیرممکن است. حقوق مالکیت فکری به جنبه‌های مختلف اخلاقی، اجتماعی و سیاسی مرتبط است. قوانین لازم برای حمایت تمامی جنبه‌های مالکیت فکری در فضای حقیقی و مجازی در جامعه، باید وجود داشته باشد. جامعه نیز باید قوانین وضع شده را بپذیرد.

سازمان ها باید با استفاده از
سیستم های ‌IT و به روز کردن آنها، سیستم‌های کارا و با کیفیت به کاربران تحویل دهند

در رابطه با حقوق اطلاعات و مالکیت فکری، یکی از اصول عام اخلاقی به نام «نه مجانی14» را می‌توان مطرح کرد. این اصل بدین مفهوم است که هر شیء، ملموس و غیرملموس، دارای مالکی است. اگر فردی بخواهد از آن شیء استفاده کند؛ باید هزینه آن را به مالک بپردازد. به‌عبارتی دیگر هر چیز دارای قیمتی است.

3- مسوولیت‌ها و کنترل15: در جوامع باید قوانینی برای حمایت از حقوق اطلاعات خصوصی و مالکیت فکری وجود داشته باشد و اجرا شود. افرادی که با وجود عدم اختیار یا مالکیت، از اطلاعات استفاده می‌کنند؛ باید مسوولیت تصمیم و کنش خود را بپذیرند و در صورت لزوم برای پرداخت جریمه به افرادی که از این تصمیم یا کنش متضرر شده‌اند؛ اقدام کنند. از منظر اخلاقی، افراد یا سازمان‌هایی که محصولات دیجیتالی تولید و عرضه می‌کنند؛ علاوه بر اخلاقی بودن محصولات، باید مسوولیت‌های نتایج استفاده آنها را نیز بپذیرند. از منظر اجتماعی نیز، جامعه باید توسعه سیستم‌های اطلاعاتی را حمایت کرده و بپذیرد. دولت نیز باید تضادهای میان کاربران فناوری اطلاعات و توسعه‌دهندگان آن را حل کرده و قوانین لازم برای حمایت از افراد و سازمان‌ها را وضع کند.

4- کیفیت سیستم: سیستم‌های فناوری اطلاعات (IT) باید منطبق با استاندارهای بالایی باشند تا کیفیت مطلوبی داشته باشند. سازمان‌ها باید سیستم‌های IT خود را به‌طور مستمر بهبود دهند. استفاده از اینترنت، به‌عنوان بستر پیاده‌سازی سیستم‌های IT، بهترین گزینه برای بهبود آنهاست. از دید اخلاقی، تولیدکنندگان سیستم‌های IT باید اخلاقی رفتار کرده و سیستم‌هایی کارآ و با کیفیت به کاربران تحویل دهند. از دید اجتماعی، جامعه باید توقع سیستم‌هایی با قابلیت اطمینان بالا را داشته باشد؛ چنین سیستم‌هایی باعث ارتقای بهتر جامعه می‌شود. از دید قانونی نیز باید قوانینی در خصوص کیفیت و قابلیت اطمینان سیستم‌ها وضع و اجرا شود.

5- کیفیت زندگی: برخورداری جامعه از فناوری اطلاعات، از فرهنگ و رفتاری حمایت می‌کند که منجر به بهبود کیفیت زندگی افراد جامعه می‌شود. برای توجیه این مطلب از منظر اخلاقی، قاعده مطلوبیت16 قابل طرح است. براساس این اصل اخلاقی، بهترین عمل آن است که بیشترین فایده را به اکثر مردم برساند. به‌عبارت دیگر، توسعه سیستم‌های IT با کیفیت مناسب باعث افزایش بهروه‌وری سازمان‌ها و در نتیجه بهبود کیفیت زندگی می گردد.

در مقابل، تنگناهای مطرح شده فوق، روندهای فناوری اطلاعات باعث تشدید این نوع مشکلات می‌شوند که به‌شرح زیر بیان می‌شود:

الف- قابلیت‌های کامپیوتر: سرعت پردازش کامپیوتر را روزبه‌روز در حال افزایش است.

ب- قیمت کامپیوتر: که با حافظه‌های قوی با گذر زمان در حال کاهش است.

ج- تحلیل داده‌ها: به‌دلیل پیشرفت فناوری‌ها، تحلیل داده‌ها سریع‌تر و آسان‌تر شده است. تحلیل داده‌ها در حوزه‌های مختلفی مثل تحلیل روند بازار، پژوهش و فناوری و بسیاری موارد دیگر استفاده می‌شود. امکان تحلیل داده‌ها، امکان سوء‌استفاده‌ها را نیز افزایش می‌دهد.

د- شبکه و اینترنت: بیش از 4/1 میلیارد کامپیوتر از طریق اینترنت به یکدیگر مرتبط هستند و افراد می‌توانند از کامپیوتر خود به کامپیوترها و داده‌های بسیاری دسترسی داشته باشند.

از آنجا که اینترنت، وسیله ارتباطی گسترده‌ای است؛ آزادی تفکر را افزایش می‌دهد. حرف از آزادی بیان و قلم بسیار شنیده‌ایم؛ حال آن‌که این آزادی‌ها بدون وجود ارتباطات ممکن نخواهد بود. کانت17 در سال 1968 بیان می‌کند که "چگونه به‌درستی می‌توان فکر کرد؛ هنگامی‌که با دیگران فکر نمی‌کنیم یا تفکراتمان را در ارتباط تبادل نمی‌کنیم". تفکر، فرایندی اجتماعی است و بدون ابزارهای ارتباطی و جهانی ممکن نخواهد بود. علاوه بر آن، باید گفت که رعایت مهم‌ترین اصل اخلاقی که قاعده طلایی نامیده می‌شود بر همگان واجب است. این قاعده بدین قرار است: در هر کاری که انجام می‌دهید؛ با سایر انسان‌ها طوری رفتار کنید که دوست دارید با شما رفتار کنند‍‍ [4].

منابع

[1] اتیکنسون آر. اف. "درآمدی به فلسفه اخلاق"، ترجمه سهراب علوی‌نیا، مرکز ترجمه و نشر کتاب تهران، 1370.